انواع گلیم

دست‌بافته‌ای از ترسیم زندگی

57

آشنایی با انواع مختلف گلیم

نقش‌مایه‌های اصیلی که ازعمق روح لطیف و آمال و آرزوهای قلبی بافندگان زاده می‌شوند با طرح‌های بی‌نظیری که اقوام هر منطقه آن را مختص خود می‌دانند، دست در دست هم داده‌اند تا اوج هنر ایرانی رخ نمایان کند. گلیم یکی از صنایع دستی عتیق ایرانی است که زیباییش را مدیون نقش‌مایه‌ها و طرح‌های اصیلی است که از دیرباز به دست بافندگان خوش ذوق رقم می‌خورند و هر یک افسانه یا نشانی واقعی از زندگی در بطن خود دارند. آنچه که با نام گلیم پیش روی ماست حاصل سال‌ها تلاش و اندیشه هنرمندانه نیاکان ما است. سرچشمه و منشا تمام نقش‌مایه‌ها و طرح‌های به کار رفته در گلیم‌ها را می‌توان به وضوح در زندگی نظاره کرد. از نقش‌مایه گوشواره و آرزوهای دختران جوان تا نقش‌مایه زنان خسته دست به کمر و نقش‌مایه‌های آب روان در پی آرزو برای پرآبی و برکت کشاورزی و … ، همه و همه در زندگی عادی امروز هم در جریان هستند، اما اینکه چطور این نقش‌مایه‌ها را با اشکال انتزاعی ترسیم کرده‌اند که هم جلوه هنری داشته و هم در عین بی‌زبانی، به شیوایی مفهوم را بیان می‌کنند، هر بیننده‌ای را به وجد آورده است. در اینجا قصد داریم با انواع گلیم که با طرح‌های اصیل و بی‌بدیل منحصر به فرد خود  شناخته می‌شوند، آشنا شویم.

گلیم‌ها را معمولاً براساس منطقه و قومی که بافته می‌شوند تقسیم‌بندی می‌کنند. معروف‌ترین و شناخته شده‌ترین نوع گلیم‌ها عبارت‌اند از؛ گلیم ایل شاهسون، گلیم لری، گلیم هرسین، گلیم بلوچ، گلیم خمسه، گلیم سنه، گلیم قشقایی، گلیم افشار، گلیم زرند، گلیم ترکمنی، گلیم عنبران.

گلیم قشقایی با نقش‌مایه‌های حیوانات

گلیم ایل شاهسون

شاهسون ایلی است که از مردم آذربایجان تشکیل شده  و در شمال غربی ایران ساکن هستند. این ایل  یکی از بزرگترین ایلات ایران به شمار می‌رود. معروف‌ترین گلیم آنها سوماک (یک رو و ضخیم‌تر از گلیم‌های معمولی) است که آن را با نام ورنی نیز می‌شناسند.  در بافت گلیم ایل شاهسون از طرح و نقش‌های ساده استفاده می‌شود و بیشترین طرحی که به چشم می‌خورد اشکال هندسی، به ویژه لوزی، هستند که دارای ترنج در میانه گلیم و خطوط رنگی در حاشیه گلیم می‌باشد.  بیشترین رنگ‌هایی که در گلیم شاهسون به چشم می‌خورند قرمز، سبز و آبی هستند. این نوع گلیم علاوه بر زیرانداز به عنوان پرده و دیوارپوش هم کاربرد دارد.

گلیم شاهسون

گلیم لری

نام دیگر گلیم لری سرانداز است و در شهرستان‌های اردل، لردگان و برخی نقاط فارسان با نام محلی رندی بافته می‌شود. نام‌های دیگری که بر آن در شهرهای دیگر گذاشته‌اند عبارت است از: شیرکی پیچ در کرمان، سوزنی در فارس و ورش در استان آذربایجان. این نوع گلیم از استحکام بالایی برخوردار بوده و بافت محکمی دارد، چرا که از آن به عنوان خورجین برای حمل لوازم و اثاثیه استفاده می‌کردند. نقوشی که در سرانداز یا گلیم لری به کار می‌رود از طبیعت اطراف بافنده الهام گرفته می‌شود، از این رو انواع گل‌ها ازجمله گل برفی، گل خورجین، چهارتکه و … در آن به چشم می‌خورند،  البته طرح عمده آن شکل هندسی لوزی است که در میانه گلیم جای می‌گیرد و اطراف آن گل‌های چشم‌نواز بافته می‌شوند. آنچه موجب وجه تمایز این گلیم می‌گردد این است که بافنده از پشت گلیم شروع به بافتن می‌کند و تا به اتمام رسیدن بافت روی کار خود را نمی‌بیند. برای تضمین استحکام گلیم لری حاشیه آن را قالیبافی می‌کنند.

گلیم لری

 

برای خرید گلیم اصیل ایرانی از وبسایت صنایع دستی مثالین بر روی خرید گلیم کلیک کنید.

 

گلیم هرسین

هرسین نام شهری است که در استان کرمانشاه واقع شده است. گلیم هرسین در سال ۱۳۹۵ خورشیدی ثبت ملی شد و پس از آن با دریافت نشان بین‌المللی جغرافیایی از سازمان جهانی WIPO به درخواست اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان کرمانشاه به ثبت جهانی رسید. رنگ‌های به کار رفته در گلیم هرسین تماما طبیعی و گیاهی بوده و در حاشیه گلیم از پشم بز استفاده می‌کنند، چرا که پشم بز دارای خاصیت ضد بید است. رنگ‌هایی که به طور عمده در گلیم هرسین به چشم می‌خورند سفید، سورمه‌ای، سبز، قرمز و سرخابی هستند. نقش‌ها و نقش مایه‌ها در این گلیم طوری بافته می‌شوند که جای خالی در گلیم باقی نمی‌ماند.

گلیم هرسین

گلیم بلوچ

عمده طرحی که در گلیم بلوچ به چشم می‌خورد طرح راه راه است که نشانی از آب روان دارد. مردم بلوچ بنا به شرایط اقلیمی خاصی که داشته‌اند این طرح را برگزیده‌اند. در واقع این طرح آشکارا آرزوی آنان را برای آنچه سالیان سال در پی‌اش بوده‌اند را بیان می‌کند. در هر ردیف از طرح راه راه این گلیم نقش و رنگی متفاوت به چشم می‌خورد.

گلیم بلوچ

گلیم خمسه

خمسه از یگانگی پنج ایل در شیراز تشکیل شده است و گلیم آنها از نوع سوماک است که نام آن را خمسه ده بید نهاده‌اند. زمینه گلیم خمسه به رنگ تیره بوده و رایج‌ترین طرحی که در بافت آن به چشم می‌خورد ستاره‌های موربی هستند که به صورت لوزی‌های متداخل روی آن بافته شده‌اند. گلیم‌های خمسه به صورت کم عرض بافته شده و بعد به هم دوخته می‌شوند. البته نوع جدیدی که از گلیم‌های خمسه بافته می‌شوند زمینه‌ای روشن به رنگ سفید دارند و با عرض بیشتری هم بافته می‌شوند.

گلیم خمسه

 

 برای مشاهده انواع گلیم و گبه با طرح‌های اصیل بر روی وبسایت مثالین کلیک کنید.

 

گلیم سنه

سنه نام قدیم سنندج است و به گلیم‌هایی که در شهر سنندج بافته می‌شوند گلیم سنه می‌گویند. رایج‌ترین طرح گلیم سنه هراتی (ماهی درهم) است که با طرح بوته‌ای و خطوط مورب در رنگ‌های متنوع و متعدد آمیخته شده و طرحی بی بدیل و چشم‌نواز را ایجاد می‌کند. اما زیباترین طرح گلیم سنه متعلق به گلیم‌هایی است که ترنجی در وسط گلیم با زمینه‌ای رنگی جای می‌گیرد و بته‌ای را نیز با ظرافت در آن نقش می‌زنند.

نمونه‌ای از گلیم سنه

گلیم قشقایی

به واسطه رنگ‌هایی که در بافت آن به کار می‌برند قدرت و انرژی زیادی را منتقل می‌کند و می‌توان گفت استفاده از رنگ‌های تند و شاد نظیر قرمز و زرد یکی از ویژگی‌های منحصر به فرد گلیم قشقایی است. البته در کنار قرمز و زرد از رنگ‌های دیگر نیز بهره گرفته می‌شود. نقش‌مایه‌هایی که در این نوع گلیم به چشم می‌خورد نقش‌های هندسی، تکرار نگاره‌های خاص، نقش‌مایه‌های حاشیه‌ای و نقش‌مایه‌های مستقلی که خود از ترکیب چند موتیف تشکیل شده‌اند را شامل می‌شود. گلیم قشقایی در آبان ماه سال ۱۳۹۲ خورشیدی موفق به دریافت نشان اصالت یونسکو گردید.

گلیم قشقایی

گلیم افشار

گلیم افشار متعلق به استان کرمان است و معروف‌ترین گلیم‌های افشار متعلق به دو شهر از این استان هستند؛ گلیم افشار بافت و گلیم افشار سیرجان.

افشار سیرجان

در گلیم سیرجان بیشترین رنگ‌هایی که به چشم می‌خورند قرمز، آبی و سبز تیره هستند و در زمینه این گلیم‌ها از گل‌های کوچک تزیینی سفید رنگ استفاده می‌کنند. روش بافت در گلیم افشار سیرجان متصل و جفت قلاب است.

افشار بافت

یکی از ویژگی‌هایی که می‌توان برای گلیم افشار بافت برشمرد طرح‌های به کار رفته در آن هستند که طرح‌های باستانی، ترنج‌ها در اندازه‌های متنوع، لاله عباسی و طرح لوزی را شامل می‌شوند. رنگ‌های به کار رفته در این نوع گلیم محدود به قرمز تیره و آبی هستند. روش‌های بافت در این نوع گلیم متصل جفت قلاب و پودهای چرخان هستند.

انواع دیگری از گلیم‌های افشار نیز وجود دارند که متعلق به شهرهای دیگری به جز استان کرمان هستند. گلیم افشار خوزستان که شباهت زیادی به طرح و نقش‌های قوم لر دارد و بعضا با گلیم‌های اقوام لر اشتباه گرفته می‌شود، افشار آذربایجان که ترنج‌های بزرگ بارزترین مشخصه آن است و افشار خراسان که آن را کلات می‌نامند و شباهت زیادی به دستبافته‌های بلوچ و کردهای خراسان دارد.

گلیم افشار

گلیم زرند

گلیم زرند را بیشتر کار ترک‌زبانان شاهسون می‌دانند که در این منطقه مقیم شده‌اند. گلیم زرند دارای بافت چاک‌دار است و به صورت دراز و باریک بافته می‌شود. این گلیم از دوام و استحکام  خوبی برخوردار است و در مقابل تابش مستقیم نور خورشید و رطوبت مقاوم است. طرح‌های رایجی که در گلیم زرند به کار می‌رود عبارت است از: اشکال هندسی، گل و گیاه، دو تا سه ترنج درهم و طرح لوزی مشبک.

گلیم زرند

گلیم ترکمنی

در گلیم ترکمنی رنگ فاکتور مهمی به شمار می‌آید و در میان رنگ‌ها، رنگ قرمز با سایه روشن‌های متنوع نقش بسزایی دارد. رنگ‌های دیگری که در این گلیم به کار می‌روند نارنجی، زرد، سبز و آبی هستند که با قرار گرفتن در کنار هم هماهنگی و ترکیبی بی‌نظیر ایجاد می‌کنند. یکی از ویژگی‌های مثبت گلیم ترکمنی سبکی و مستحکم بودن آن است.

گلیم ترکمن

گلیم عنبران

استان اردبیل یکی از مهم‌ترین مناطق گلیم‌بافی در ایران محسوب می‌شود که گلیم‌هایش هم در داخل و هم در خارج مشتریان و طرفداران پر و پا قرص زیادی دارد. در حال حاضر شهر عنبران و روستاهای بخش زهرا از توابع مغان از مراکز عمده تولید گلیم در اردبیل به شمار می‌آیند. طرح ترنج در گلیم عنبران کمتر به چشم می‌خورد و بیشترین طرح‌هایی که در این نوع گلیم به وفور مشاهده می‌شود گل شاه عباسی، اژدها، خرچنگ، سماور، جفت گل و خارا هستند.

گلیم عنبران در حال بافت بر دار عمودی

گلیم را می‌توانیم مانند سایر صنایع دستی اصیل بخش عظیمی از هویت ملی  و تاریخی سرزمین خود بدانیم که استفاده از آن علاوه بر یادآوری اصالت، نشان از حسن سلیقه و ذوق هنری صاحب خانه داشته و جالب آنکه  برای آن خواص درمانی نیز ذکر کرده‌اند. از آنجا که گلیم از پشم طبیعی بافته می‌شود برخلاف فرش‌ها و زیراندازهایی که در تولید آنها از الیاف و رنگ‌های مصنوعی استفاده شده است، موجب خروج الکترسیته ساکن از بدن انسان می‌شود و راه رفتن روی آن از ایجاد ترک پاشنه پا ممانعت به عمل می‌آورد.

نمونه‌های بی‌نظیری از گلیم‌های عنبران

انواع صنایع دستی اصیل با کیفیت برتر در فروشگاه اینترنتی مثالین

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.