همه چیز درباره میناکاری

میناکاری؛ بازی آتش و خاک با رنگ‌ها

82

آشنایی با هنر میناکاری

هر اقلیمی صنایع دستی منحصر به فرد خود را دارد که ریشه‌های عمیقی در آداب و رسوم، سبک زندگی، اعتقادات قومی و قبیله‌ای و باورهای مذهبی آن اقلیم دارد. یکی از جذابیت‌های شناخت هر سرزمینی آشنا شدن با بناهای تاریخی و البته صنایع دستی آن سرزمین‌هاست. هر آنچه در تاریخ و تمدن یک کشور ریشه دوانده است را می‌توان در صنایع دستی به وضوح مشاهده کرد. طرح‌هایی که در صنایع دستی به کار می‌رفته و تا به امروز ادامه دارد، اشکالی که در انواع صنایع دستی دیده می‌شوند و به کار می‌روند، همه و همه نمایانگر فرهنگ و تمدن و تاریخ ملت‌ها هستند. شاید کسی فکر نمی‌کرد آنچه هزاران سال پیش در دوران مختلف ساخته می‌شد، روزی به عنوان صنایع دستی شهرت پیدا کرده و حتی روزی را در تقویم از آن خود  کند و از چنان ارزش و قیمتی برخوردار باشد که گردشگران سرزمین‌های دیگر مشتاقانه برای دیدنشان سفر کرده و یا تجارتی برای صنایع دستی که قدمتشان گاهاً به چند هزار سال قبل باز می‌گردد راه‌اندازی کند. در گذشته ساختن آنچه امروز صنایع دستی نام گرفته است، صرفاً جهت رفع نیازهای مبتدی و روزمره بوده است، شاید به همین دلیل است که برخی از آنها به مرور زمان با تغییر سبک زندگی و نداشتن کاربرد به خاطرات پیوسته‌ باشند، اما همچنان صنایع دستی را باید استیلای ظرافت و زیبایی بر دنیای بی‌روح و خشن امروز انسان‌ها دانست. میناکاری از جمله صنایع دستی بی‌همتای سرزمین پارس است که باید به داشتنش بالید. در این گفتار کوتاه با هنر میناکاری آشنا می‌شویم.

نمونه‌ای از بشقاب و قندان‌های میناکاری شده

میناکاری چیست؟

میناکاری از نظر لغوی در فرهنگ دهخدا اینگونه تعریف شده «نقاشی و تزیین فلزاتی همانند طلا، نقره و مس به وسیلهٔ رنگ‌های لعابدار مخصوصی که در حرارت بسیار زیاد پخته و ثابت شود»، این تعریف دقیقاً همان چیزی است که به هنر دستی میناکاری اطلاق می‌شود. میناکاری پیشینه‌ای پنج هزار ساله دارد و گفته می‌شود خواستگاهش سرزمین پارس است که بعدها به سرزمین‌های دیگر نیز راه پیدا کرده و شناسانده شده است. میناکاری را هنر خاک و آتش می‌خوانند که با نقاشی تلفیق شده و آثار بی‌نظیری خلق می‌کند. میناکاری روی فلزهای مختلف انجام می‌شود. بیشترین فلزاتی که به کار برده می‌شوند طلا، نقره، مس و برنج هستند. در حال حاضر اکثر میناکاری‌ها روی فلز مس صورت می‌گیرند و بدنه ظروفی که میناکاری می‌شوند مسی هستند. ظروف مسی میناکاری رایج‌ترین نوع ظروف در حال حاضر هستند ولی در برخی از شهرها که مرکز تولید سفالینه‌ها و محصولات سفالی هستند مانند استان همدان، میناکاری روی سفال هم ترویج پیدا کرده و به خوبی مورد استقبال قرار گرفته است. میناکاری روی نقره، طلا و برنج هم بیشتر به منظور ساخت زیورآلات صورت می‌گیرد. طرح‌هایی که روی بدنه محصولات میناکاری پیاده می‌شوند از جمله طرح‌های سنتی هستند که معروف‌ترین آنها اسلیمی و ختایی نام دارند.

میناکاری روی سفال از نمای نزدیک

انواع میناکاری

میناکاری به چند دسته‌ی مینای خانه‌بندی یا سیمی، مینای نقاشی، مینای برجسته، مینای مرصع و مینای شکری تقسیم می‌شود.

مینای خانه‌بندی که با نام مینای سیمی نیز آن را می‌شناسند، شیوه‌ایست قدیمی که در آن از مفتول‌های بسیار نازک استفاده می‌کنند. برای این سبک از میناکاری مفتول‌ها را به شکل دلخواه درآورده و با استفاده از چسب روی محصول می‌چسبانند، سپس با یک لعاب شیشه‌ای سطح آن را پوشانده و داخل کوره‌ای با درجه حرارت ۱۰۰۰ قرار می‌دهند، در این حالت مفتول‌ها به سطح کار جوش می‌خورند. بعد از این مرحله با استفاده از رنگ‌های مخصوص میناکاری که به صورت پودر هستند، سطح کار را پر می‌کنند و مجدداً داخل کوره با دمای حدود ۱۰۰۰ درجه به مدت سه دقیقه قرار می‌دهند. این بار مفتول‌ها با قرار گرفتن در داخل کوره سیاه می‌شوند و باید با اسیدکاری رنگشان را به حالت نخست بازگرداند. این نوع از میناکاری در اصفهان و تهران انجام می‌شد، اما گونه دیگری از مینای خانه‌بندی که مینای سیاه یا صائبین نام دارد در اهواز انجام می‌گرفت.

گلدان ساخته شده به سبک مینای خانه بندی

مینای نقاشی هم به روشی گفته می‌شود که امروز در اصفهان رایج است. در این روش ابتدا ظرف مورد نظر از مس ساخته شده و سپس استادان میناکاری روی آن را لعاب سفید می‌دهند. مرحله لعاب‌دهی سه یا چهار بار تکرار می‌شود و هر بار با قرار گرفتن در کوره با دمای ۷۰۰ درجه رنگ لعاب ثابت می‌شود. سپس طرح‌ها روی لعاب سفید رنگ کشیده می‌شوند و مجدداً به کوره رفته و در دمای ۴۰۰ یا ۵۰۰ درجه پخته می‌شوند. در گذشته رنگ‌های به کار گرفته شده گیاهی یا معدنی بودند ولی در حال حاضر از رنگ‌های شیمیایی استفاده می‌شود.

 

مینای نقاشی روی بشقاب‌های مسی

مینای مرصع

به نوعی از میناکاری اطلاق می‌شود که در آن از انواع سنگ‌های زینتی و یا جواهر استفاده می شود، به این صورت که سنگ‌های زینتی مورد نظر را روی سطح محصول مورد نظر می‌چسبانند. البته لازم به ذکر است که این میناکاری در گذشته رایج بوده و در حال حاضر کمتر از آن استفاده می‌شود.

مینای برجسته

در این نوع میناکاری طرح‌هایی که روی محصول میناکاری پیاده می‌شوند به صورت برجسته هستند، که این برجستگی‌ها در زیرساخت محصول میناکاری توسط استاد قلمزنی ایجاد می‌شوند و سپس مراحل لعاب‌کاری و نقاشی طرح‌ها صورت می‌گیرد.

مینای شکری

در میناکاری شکری، ابتدا بدنه فلزی محصول را با لعاب سفید پوشش داده و آن را داخل کوره قرار می‌دهند و زمانی که لعاب ذوب شد فوراً آن را داخل آب می‌ریزند.. در این مرحله لعاب در داخل آب به صورت گلوله گلوله درآمده و ظاهری دانه دانه مانند شکر پیدا می‌کند. در مرحله دوم با استفاده از رنگ‌هایی نظیر مشکی، قرمز و یا لاجوردی سطح کار را رنگ کرده و طرح مورد نظر را نقاشی می‌کنند. پس از اینکه کار نقاشی تمام شد دانه‌های شکر مانند را روی سطح مینا می‌پاشند و برای اینکه این دانه‌ها نریزد و به سطح کار بچسبد از چسب بخصوصی استفاده می‌کنند که «به دانه» نام  دارد. مجدداً مینا را درون کوره قرار می‌دهند و دانه‌های شکری موجود در زیرساخت ذوب شده و مانند شکر حالت دانه دانه به خود می‌گیرد.

محصولات میناکاری

به طور عمده محصولاتی که ساخته می‌شوند ظروف مصرفی و تزیینی هستند که غالباً یا مسی هستند و یا سفالی. شناخته شده‌ترین محصولات مسی میناکاری گلدان‌، بشقاب و قندان‌‌ها در ابعاد و طرح‌های مختلف هستند و میناکاری روی سفال که بیشتر جنبه دکوراتیو و تزیینی دارد، انواع ظروف هفت سین، آینه و شمعدان، کاسه و بشقاب و ظروف پذیرایی را شامل می‌شود. زیورآلاتی که روی آنها میناکاری انجام می‌شود نیز از جمله محصولات میناکاری هستند که طرفداران و مشتریان فراوانی داشته و همیشه مورد استقبال قرار می‌گیرند.

هفت‌سین سفالی

شناخت میناکاری مرغوب و باکیفیت

میناکاری یکی از صنایع دستی‌ای است که زیبایی‌اش کم‌نظیر است. تولید محصولات میناکاری پر زحمت بوده و کشیدن طرح‌های روی بدنه صبر و وقت زیادی می‌طلبد. یکی از راه‌های شناخت میناکاری اصیل و با کیفیت توجه به رنگ‌ها و طرح‌های روی آن است. رنگ در تمام سطح کار باید دارای ضخامت یکسانی باشد و حد فاصل طرح‌ها باید به خوبی مشخص باشد. رنگ‌ها و همین‌طور طرح‌ها نباید با هم ادغام شده باشند، ظرافت در اجرای طرح‌ها لازمه زیبایی هنر میناکاری است. نکته دیگر توجه به وزن محصول میناکاری شده است. وزن مسی که به کار برده شده باید متناسب با محصول باشد نه خیلی سنگین باشد و نه خیلی کم وزن و سبک. بنابراین اگر با در دست گرفتن محصولی که میناکاری شده حس کردید وزن آن نسبت به محصول کمتر است از خریداری کردن آن خودداری نمایید. سبک بودن محصول به این معنی است که برای کاهش هزینه‌ها از مس سبک‌وزن استفاده شده است که به راحتی دفرمه شده و شکل خود را با کمترین ضربه از دست می‌دهد. سعی کنید محصولی را خریداری کنید که نام برند و یا تولیدکننده روی محصول درج شده باشد. اگر روی محصول میناکاری ترک، رنگ پریدگی، زدگی و برجستگی‌های بی‌مورد و زاید مشاهده کردید از خریداری کردن آن محصول خودداری کنید.

اجرای طرح روی گلدان مسی میناکاری

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.