همه چیز درباره صنایع دستی تبریز

شهر تبریز است کوی دلبران ساربانا بار بگشا زاشتران

89

با صنایع دستی تبریز آشنا شویم

تبریز یکی از شناخته‌شده‌ترین کلان‌شهرهای ایران به شمار می‌آید که از گذشته تا به امروز فعالیت‌ها و موفقیت‌های چشمگیری در تمامی زمینه‌ها اعم از ادبیات، تجارت، صادرات، اقتصاد و به ویژه ساخت صنایع دستی داشته است. شهر تبریز یکی از بزرگ‌ترین قطب‌‌های اقتصادی کشور محسوب می‌شود. تبریز در زمینه‌های بی‌شماری جزو نخستین‌ها و پیشروان بوده است. نخستین چاپخانه، کتابخانه، قطار شهری، سینما، مدارس دولتی، شهرداری، اتاق تجارت و … در این شهر آغاز به کار نموده‌اند. اما آنچه بیش از هر چیزی به شهرت و معروفیت تبریز دامن زده، صنایع دستی آن است که دارای شهرت جهانی بوده و در زمینه صادرات صنایع دستی هم در سطح جهانی مطرح شده است. شاید اولین چیزی که با شنیدن صنایع دستی تبریز به ذهن می‌رسد فرش تبریز و کیف و کفش چرم دست‌دوز باشد، اما صنایع دستی تبریز تنها به فرش‌های دستبافت با طرح‌های تحسین برانگیز و کیف و کفش‌های چرم پرطرفدار محدود نمی‌شود. از دیگر صنایع دستی تبریز می‌توان به سفال، سرامیک، جواهرآلات به ویژه طلا و نقره‌، سیاه قلم روی نقره و همچنین قالی‌بافی، جاجیم‌های ابریشمی و تولید انواع پارچه‌ها اشاره کرد. این مقاله مجال کوتاهیست برای آشنایی با صنایع دستی شهر تبریز.

کودکان در کارگاه قالی بافی تبریز در قدیم

قالی‌بافی و فرش‌بافی

بر خلاف تصور عموم که ممکن است تفاوتی میان فرش و قالی قائل نشوند، باید گفت این دو با یکدیگر تفاوت دارند و اگر بخواهیم به صورت مختصر و مفید، عمده تفاوت این دو را بیان کنیم باید بگوییم قالی به نوعی فرش گفته می‌شود که دارای پرز باشد، همچنین به قالی‌هایی که زیر شش متر باشند قالیچه می‌گویند. قالی، قالیچه و فرش‌های دستبافت سرآمد صنایع دستی تبریز و شهرهای آذری‌نشین می‌باشند. با توجه به اینکه قدمت شهر تبریز به دوران اشکانی و ساسانی بازمی‌گردد، گفته می‌شود هنر فرش‌بافی و قالی‌بافی در این شهر هم به دوران قبل از صفویه باز می‌گردد. در حال حاضر بسیاری از فرش‌های نفیس دستبافت تبریز که دارای قدمتی طولانی هستند در موزه‌‌های معتبر سر تا سر جهان جا خوش کرده‌اند. تبریز یکی از مهم‌ترین قطب‌های بافندگی در زمینه قالی و فرش دستبافت به شمار می‌رود و از سوی شورای جهانی صنایع دستی به عنوان «شهر جهانی بافت فرش» برگزیده شده است. طرح‌های منحصر به فرد و چشم نوازی که به طور عمده در فرش‌ها و قالی‌های دستبافت تبریز به کار می‌روند عبارت‌اند از: طرح‌های اسلیمی در دو نوع ترنج و لچک‌‌دار، شکارگاه، ماهی درهم یا هراتی، گلدانی، درختی و شاه عباسی. هریس نامی است که بر روی معروف‌ترین قالی‌های آذربایجان گذارده‌اند. نقش و طرح قالی هریس به گونه‌ای است که ضمن حفظ نقوش و طرح‌های اصلی، با استفاده از خطوط زاویه‌دار، ترکیبی هندسی به آن داده است. یکی از معروف‌ترین طرح‌ها در قالی هریس لچک و ترنج شاخه شکسته است. طرح‌ها و رنگ‌های به کار رفته در فرش‌های دستبافت تبریز توجه هر بیننده‌ای را به خود معطوف می‌دارد. قالی‌بافی و فرش‌بافی در بیشتر روستاها و شهرهای تبریز رواج داشته و افراد زیادی از این راه کسب درآمد می‌کنند. مهم‌ترین نوع قالی‌هایی که در تبریز بافته می‌شوند، قالی‌های تمام پشم، تمام ابریشم، کف ابریشم، گل ابریشم و چله پشم هستند. فرش‌های دستبافت تبریز در آن سوی آبها و خارج از مرزهای کشور نیز خریداران و مشتریان فراوانی دارد و همواره در زمینه تجارت و صادرات خوش اقبال بوده است.

فرش دستبافت بر دار قالی

تابلو فرش‌های دستبافت

تابلو فر‌ش‌، به فرش‌های زینتی گفته می‌شود که قاب شده و به دیوار آویخته می‌شوند. این فرش‌ها در دو نوع دستبافت و ماشینی در بازار عرضه می‌شوند. در این میان تابلو فرش‌های دستبافت سردرود در بازارهای داخلی و خارجی جایگاه ویژه‌ای دارد و سردرود پایتخت تابلو فرش جهان لقب گرفته است. سردرود یکی از شهرهای تبریز واقع در آذربایجان شرقی است و ایران که یکی از بزرگ‌ترین و موفق‌ترین تولیدکنندگان تابلو فرش در جهان است، بخش عظیمی از موفقیت خود را مدیون این شهر تاریخی است. تابلوفرش‌های این منطقه به دلیل کیفیت، ظرافت در اجرای طرح، رنگ‌های متنوع و چشم‌نواز، در سطح جهانی شناخته شده‌اند و از محبوبیت بالایی برخوردارند. طرح‌های به کار رفته در تابلو  فرش‌های دستبافت سردرود غالباً مناظر روستایی، چهره افراد در قالب پرتره، آیات قرآنی، گلدان و تصاویری طبیعی از حیوانات را در بر می‌گیرد.

تابلو فرش گالری مثالین، منظره روستایی

محصولات چرمی دست‌دوز

تولید محصولات چرمی به ویژه کفش و کیف چرم در تبریز پیشینه‌ای دیرینه داشته و امروز چرم تبریز یکی از معتبرترین برندهای صنعت چرم است. کیف و کفش‌های دست‌دوز چرم تبریز مشتریان فراوانی داشته و چرم تبریز جایگاه ویژه‌ای در بین صنایع دستی این شهر دارد. یکی از دلایل مهمی که مشتری را سمت بازارهای چرم تبریز می‌کشاند و باعث شهرت این کیف و کفش‌ها می‌شود کیفیت، استحکام و دوام بالای این محصولات است. در حال حاضر ۲۰۰۰ کارگاه تولید کفش چرم دست دوز و ۵۰۰۰ فروشگاه عرضه‌کننده کیف و کفش چرم در تبریز فعال هستند.

 

کارگاه تولیدی کفش چرم در تبریز

سفالگری در تبریز

تولید محصولات سفال در شهر تبریز که عمدتاً شامل ظرف و ظروف مصرفی می‌شود به ۶۰ سال پیش بازمی‌گردد. زمانی که دو تن از استادان سفالگری، استاد عباس و احمد قابچی، از زنوز (یکی از شهرهای استان آذربایجان شرقی واقع در بخش مرکزی شهرستان مرند) به تبریز آمده و کارگاه سفالگری خویش در یکی از محله‌های قدیمی تبریز به نام  درب سرخاب بر پا کردند. سفالگری در این کارگاه به شیوه کاملاً سنتی انجام می‌گرفت و سفالینه‌هایی نظیر بشقاب، کاسه، نعلبکی، پارچ، قوری و … ساخته می‌شد. لعابی که به کار گرفته می‌شد دو نوع بی‌رنگ و فیروزه‌ای را شامل می‌شد که سفالینه‌ها با لعاب فیروزه‌ای به شهرت جهانی رسیدند. امروزه کارگاه‌های سفالگری در شهرها و روستاهای مختلف تبریز بر پاست و هنرمندان زیادی مشغول به فعالیت هستند و سفالینه‌ها به دو صورت لعاب‌دار ساده بدون طرح مثل سابق و هم طرح دار با استفاده از تکنیک‌های کنده‌کاری و نقاشی تولید می‌شوند.

ظروف سفالی ساخته شده در تبریز

نقره‌کاری و قلم‌زنی سبک تبریز

از دیگر صنایع دستی تبریز می‌توان به قلم‌زنی اشاره کرد. قلم‌زنی به هنر طرح انداختن با استفاده از تکنیک کنده‌کاری به کمک قلم و چکش روی انواع فلز از جمله نقره، طلا و مس گفته می‌شود. سه سبک معروف در زمینه قلم‌زنی سبک تبریز، سبک شیراز و سبک اصفهان نام دارند. در سبک شیراز و اصفهان برای کنده‌کاری از چکش استفاده می‌شود اما در سبک تبریز برای حرکت دادن قلم و انجام قلمزنی تنها از حرکت و فشار مچ دست استفاده می‌شود، به همین خاطر قلمزنی‌ها در تبریز کم‌عمق‌تر است.  نقره‌سازی و هنرهایی که زیرمجموعه نقره‌کاری قرار می‌گیرند از صنایع دستی تبریز هستند که به خوبی از آنها استقبال شده است. حکاکی روی نقره، نقره‌کوبی و ملیله‌کاری از مهم‌ترین صنایع دستی وابسته به نقره‌کاری در تبریز هستند که در ساخت ظروف پذیرایی، زیورآلات و وسایل دکوراتیو به کار گرفته می‌شوند. سیاه قلم به هنر ایجاد سایه روشن روی سطح نقره و طلای کنده‌کاری شده اطلاق می‌شود، این هنر در دوران ساسانیان انجام می‌شده و امروزه یکی از صنایع دستی تبریز است.

قلمزنی بدون استفاده از چکش (سبک تبریز)

از صنایع دستی دیگری که در شهرهای مختلف تبریز تولید می‌شوند اما رواج کمتری دارند می‌توان به ورنی‌بافی یا به زبان آذری سوماک، که متعلق به عشایر استان است، و همچنین سبد بافی و منبت کاری اشاره کرد. ظاهر سوماک شبیه به قالی و بافت آن به گلیم شباهت دارد. سبدها در مرند و بناب با استفاده از ساقه گندم بافته می‌شوند و علی‌رغم زیبایی منحصر به فردشان مورد بی‌مهری قرار گرفته و به دلیل تغییر نیازها کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرند. منبت کاری در تبریز روی اشیای مختلفی از جمله تابلو، انواع جعبه و وسایل گوناگون تزیینی انجام می‌شود.

نمونه ورنی بافته شده توسط عشایر آذربایجان شرقی

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.